* ( فَعَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ ) * ، باشد كه خداى تعالى گشاد كه ( 1 ) كند بر شما از نصرت و ظفر و درهاى رحمت و نصرت بر شما گشايد . سدّى گفت فتح [ مكه ] ( 2 ) خواست ديگر مفسّران گفتند مراد فتح بلاد و حصون مشركان و جهودان است بر مسلمانان ، و اوليتر آن بود كه حمل كنند بر عموم . قتاده گفت : مراد به فتح حكم و فصل است و حاكم را فتّاح خوانند . و منه قوله : رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ ( 3 ) ، يعنى حكم كند ميان شما و ايشان * ( أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِه ) * ، يا كارى و فرمانى از نزديك او . در او چند قول گفتند : سدىّ گفت يعنى كارى پديد آرد يا فرمانى دهد قاطع ، كه در آن اعزاز مسلمانى باشد و اذلال كفر ، بعضى دگر گفتند مراد جزيت است كه بر اهل ذمّت نهاد . حسن بصرى و زجّاج گفتند مراد اذلال منافقان است به اظهار اسرار ( 4 ) در نفاق . ابو على گفت مراد مرگ ( 5 ) منافق است براى آن كه چون اعلام مرگ پيدا شود بداند كه بازگشت او با كجاست پشيمان شود بر نفاق و اضمار كفر و اظهار كردن خلاف آن كه در دل داشت ( 6 ) . * ( فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ ) * ، آنگه گفت ايشان را بر آن اضمار و اسرار كه كرده باشند پشيمان شوند . * ( وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، ابن كثير و نافع و ابن عامر خواندند به اثبات واو و جمله قرّاء خوانند يقول به رفع لام ، مگر ابو عمر ( 7 ) كه خواند و « يقول الَّذين امنوا » عطفا على قوله ، * ( فَعَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ ) * ، اگر گويند چگونه شايد گفتن عسى اللَّه أن يقول الَّذين امنوا ؟ گوييم تقدير خطا كردى چنين نيست « عسى اللَّه أن يأتى بالفتح و يقول » و معنى آن باشد كه حق تعالى اميد مىدهد و طمع مىفكند ( 8 ) مؤمنان را در آن كه خداى براى ايشان فتح و ظفر آورد ( 9 ) و نيز طمع مىفكند ( 10 ) در آن كه مؤمنان به آن جا

--> ( 1 ) . مر : گشاده كند . ( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 89 . ( 4 ) . آج ، مر ايشان . ( 5 ) . آج ، مر مرد . ( 6 ) . مر : دارد . ( 7 ) . وز ، مر : ابو عمرو . ( 10 - 8 ) . مر : مىافكند . ( 9 ) . وز ، آج ، مر : آرد .